U Srbiji postoji određeni broj udruženja i saveza udruženja koji se bave zaštitom prava potrošača. Svaka od tih organizacija ima svoj naziv, sedište, i način rada.
Međutim, neretko se događa da pojedini nazivi kod javnosti stvaraju utisak da određena organizacija ima širi ili krovni status u odnosu na druga udruženja.
Šta pokazuje evidencija Ministarstva?
Ministarstvo unutrašnje i spoljne trgovine na svojoj zvaničnoj internet stranici objavljuje Evidenciju udruženja i saveza udruženja za zaštitu potrošača. Prema objavljenim podacima Ministarstva, navedeno je 12 organizacija.
Njihovi nazivi su različiti – neki sadrže teritorijalne odrednice, neki odrednice poput „nacionalna“ ili „republička“, dok ih drugi nemaju.
Važeći Zakon o zaštiti potrošača („Sl. glasnik RS“, br. 35/2026) razlikuje udruženja i saveze udruženja. Član 164 propisuje uslove za upis u Evidenciju, a za savez posebno predviđa da ga moraju činiti najmanje tri udruženja. Član 165 uređuje prava evidentiranih udruženja i saveza, uključujući pravo da zastupaju interese potrošača u konsultativnim telima na nacionalnom, regionalnom i lokalnom nivou.
Dakle, činjenica da neka organizacija u svom nazivu ima reč „nacionalna“, „republička“ ili teritorijalnu odrednicu, poput Vojvodine, sama po sebi ne znači da ona ima viši ili krovni status u odnosu na druga udruženja.
Kada naziv može da stvori zabunu?
Zakon o udruženjima u članu 16 propisuje da naziv udruženja ne sme da bude zamenljiv sa nazivom drugog udruženja niti da izaziva zabunu o udruženju, njegovim ciljevima ili u pogledu toga o kakvoj se vrsti pravnog lica radi.
Upravo zbog toga važno je napraviti razliku između naziva koji označava područje delovanja i naziva koji može da ostavi utisak da organizacija ima poseban predstavnički ili krovni status.
Na primer, naziv „Udruženje za zaštitu potrošača Vojvodine“ upućuje na udruženje koje deluje na području Vojvodine. Ali neko ko nije dovoljno upoznat sa sistemom zaštite potrošača taj naziv može razumeti i kao „organizaciju potrošača Vojvodine“, odnosno kao organizaciju koja predstavlja potrošače ili sva udruženja potrošača sa teritorije Vojvodine.
Slično pitanje može se postaviti i kod naziva koji sadrže odrednice „republička“ ili „nacionalna“, jer takve reči mogu kod dela javnosti stvoriti utisak da je reč o organizaciji sa posebnim, centralnim ili krovnim položajem.
Ovo samo po sebi ne znači da je bilo koji takav naziv nezakonit. Ali izaziva zabunu o stvarnom statusu, ciljevima ili obimu delovanja organizacije.
Zašto je ovo važno u praksi?
Ako državni organ, javno preduzeće, trgovac ili drugi subjekt određenu organizaciju, zbog njenog naziva, doživljava kao krovnog ili glavnog predstavnika potrošača, događa se da upravo toj organizaciji šalje informacije, pozive za konsultacije ili je uključuje u određene aktivnosti, dok druga evidentirana udruženja o tome ne budu obaveštena.
Ista situacija može nastati i u medijima.
Kada novinari traže izjavu o određenom problemu iz oblasti zaštite potrošača, razumljivo je da biraju sagovornike na osnovu njihovog iskustva, stručnosti i dostupnosti. Međutim, naziv organizacije utiče i na to kako se određena organizacija doživljava – kao „nacionalna“, „republička“ ili teritorijalno reprezentativna.
Tada se njihovi predstavnici u medijskim prilozima predstavljaju kao predstavnici organizacija potrošača, a njihov pojedinačni stav može u javnosti biti shvaćen i kao stav šireg sistema zaštite potrošača.
Ne dovodeći u pitanje uređivačku slobodu medija, važno je razlikovati stav jednog udruženja od stava svih udruženja, kao i pojedinačnu organizaciju od saveza koji okuplja više udruženja.
Važeći Zakon o zaštiti potrošača ovu razliku jasno prepoznaje. Član 168 propisuje da predstavnici svih udruženja, odnosno saveza koji su upisani u Evidenciju čine Savet potrošača. Savet potrošača, između ostalog, usaglašava stavove udruženja i saveza o bitnim pitanjima za potrošače i predlaže njihove predstavnike u Nacionalni savet i druga tela.
Iz navedenih odredaba proizlazi da nijednom udruženju ili savezu zakon ne daje poseban krovni status samo na osnovu naziva, veličine ili teritorijalnog određenja.
Jasno razlikovanje statusa u interesu je svih
Ovim ne želimo da dovodimo u pitanje rad, stručnost, iskustvo ili rezultate bilo kog udruženja ili saveza, niti tvrdimo da je bilo koji konkretan naziv nezakonit samo zato što sadrži teritorijalnu ili statusnu odrednicu.
Prilikom saradnje sa organizacijama za zaštitu potrošača, institucije, javna preduzeća, trgovci i drugi subjekti trebalo bi da se rukovode njihovim stvarnim pravnim statusom, ciljevima i obimom delovanja, a ne samo utiskom koji njihov naziv može da proizvede.
Suština nije u poređenju organizacija. Važno je da li sva udruženja i savezi upisani u Evidenciju imaju jednake mogućnosti da budu informisani, uključeni, medijski zastupljeni i da iznesu svoje stavove kada je to od značaja za zaštitu potrošača.
Jasno razlikovanje statusa organizacija doprinosi transparentnijoj komunikaciji sa institucijama, medijima i građanima. Istovremeno, omogućava da se stavovi pojedinačnih organizacija ne predstavljaju kao stav celokupnog sistema zaštite potrošača.
Žana Karavezić Krbanjević, pravni savetnik
